Waarom zijn wilde bijen belangrijk voor je tuin?

Je herkent een wilde bij meestal niet aan een korf in de buurt, maar aan een paar concrete kenmerken: veel wilde bijen zijn kleiner en slanker dan een honingbij, met een kleur die varieert van roodbruin tot metallic groen, en ze vliegen laag en bijna altijd alleen van bloem naar bloem. Wilde bijen zijn onmisbaar voor de bestuiving van bloemen, groenten en fruit in je tuin. Veel soorten zijn gespecialiseerd op bepaalde planten en bestuiven die vaak efficiënter dan honingbijen. Hun aantal neemt in Nederland al jaren af, wat betekent dat zowel de bestuiving van gewassen als de biodiversiteit in je tuin onder druk staat. Met een paar aanpassingen in je tuinbeheer geef je ze een reële kans.

Waarom wilde bijen onmisbaar zijn voor bestuiving

Honingbijen bezoeken veel verschillende bloemsoorten, maar zijn generalisten die vooral voor de kolonie verzamelen. Veel wilde bijensoorten zijn juist gespecialiseerd op één plantenfamilie of zelfs één plantensoort, en bezoeken die bloemen op het juiste moment en met de juiste techniek. Daardoor verloopt de bestuiving bij die planten vaak efficiënter dan bij honingbijen. Bij gewassen als aardbei, framboos en diverse fruitboomsoorten draagt de aanwezigheid van wilde bijen vaak bij aan een betere vruchtzetting, naast de bijdrage van honingbijen. Zonder wilde bijen bestuiven veel wilde planten en moestuingewassen minder goed, ook als er voldoende honingbijen in de omgeving zijn.

Hoe herken je een wilde bij tussen honingbijen en andere insecten

• Grootte en kleur: veel wilde bijen zijn kleiner en slanker dan de honingbij, met kleuren die variëren van roodbruin tot metallic groen of zwart.
• Vluchtgedrag: wilde bijen vliegen vaak laag en doelgericht van bloem naar bloem, zonder de zwevende dansbeweging van sommige vliegen.
• Aantal: je ziet meestal maar één of enkele exemplaren van dezelfde soort tegelijk, niet de grote aantallen rond een bijenkorf.
• Nestgedrag: de meeste wilde bijensoorten zijn solitair. Ze nestelen alleen, zonder koningin of kolonie, in gangetjes in kale grond, in holle stengels of in oude houtboorgaten.
• Verschil met zweefvliegen: zweefvliegen hebben twee vleugels en korte antennes, bijen hebben vier vleugels en langere, geknikte antennes.

Sommige wilde bijensoorten laten zien hoe specifiek de relatie met planten kan zijn. Zandbijen van het geslacht Andrena vliegen vroeg in het voorjaar en zoeken dan vooral vroege bloeiers als wilg en fruitbomen. Metselbijen van het geslacht Osmia hebben een voorkeur voor planten uit de rozenfamilie, waaronder braam en fruitboomsoorten. Met kennis van deze voorkeur kun je gericht bepaalde soorten aantrekken: kies bij de stap Plant een reeks bloeiers bewust voor wilg en fruitbomen in het vroege voorjaar en voor braam later in het seizoen. Wilde bijen zijn ook onderdeel van de voedselketen in je tuin: hun larven en de bijen zelf dienen als voedsel voor vogels en andere insecteneters. Een tuin zonder wilde bijen heeft daardoor ook minder te bieden aan de rest van het tuinleven.

De belangrijkste bedreigingen voor wilde bijen in Nederland

• Verlies van bloemrijk grasland en akkerranden: intensieve landbouw met weinig gewasvariatie laat wilde bijen weinig voedsel over buiten de bloeiperiode van het hoofdgewas.
• Gebruik van bestrijdingsmiddelen: sommige insecticiden, waaronder neonicotinoïden, kunnen schadelijk zijn voor wilde bijen en hun oriëntatie of voortplanting beïnvloeden, ook bij lage blootstelling.
• Monocultuur in tuinen en openbaar groen: een gazon met weinig bloeiende planten en border met vooral dubbele cultivars zonder bereikbaar stuifmeel biedt wilde bijen nauwelijks voedsel.
• Versnippering van leefgebied door verstedelijking: verharding van tuinen en bermen vermindert de ruimte voor nestplekken in kale grond, waardoor de afstand tussen voedselbronnen te groot wordt voor minder mobiele soorten.
• Deze bedreigingen liggen niet alleen bij de landbouw. De inrichting van je eigen tuin speelt ook een rol, en daar heb je zelf invloed op.

Wat je zelf kunt doen in je tuin

1. 1

   Laat een stukje kale grond liggen

   Grondnestelende soorten, zoals zandbijen, graven hun nest in open, onbegroeide grond. Kies een plek met zand of lichte kleigrond waar water niet blijft staan, en laat een zonnige, onbeschaduwde plek van minstens 30 bij 30 centimeter kaal en onbemest, bijvoorbeeld aan de rand van een border. Het kan enkele weken duren voordat bijen deze plek vinden en gebruiken, dus heb je geduld nodig voordat je resultaat ziet.

2. 2

   Laat holle stengels en snoeiafval staan

   Metselbijen en andere soorten nestelen in holle of merghoudende stengels van bijvoorbeeld braam, framboos en vlinderstruik. Snoei deze pas terug na maart, in plaats van in het najaar.

3. 3

   Plant een reeks bloeiers van maart tot oktober

   Kies inheemse of insectvriendelijke planten die na elkaar bloeien: wilg en speenkruid in het vroege voorjaar, ereprijs en klaver in de zomer, herfstaster in september en oktober. Zo is er de hele groeiperiode voedsel beschikbaar.

4. 4

   Kies enkelvoudige bloemen boven dubbele cultivars

   Dubbele bloemen, zoals volle rozen of dahlia's, hebben door de extra kroonblaadjes vaak weinig of geen bereikbaar stuifmeel. Enkelvoudige bloemen zijn toegankelijker voor wilde bijen en andere insecten.

5. 5

   Vermijd chemische bestrijdingsmiddelen waar mogelijk

   Bestrijd plagen eerst met een waterstraal, natuurlijke vijanden of afwisselend beplanten. Grijp alleen naar een middel als een plaag de plant echt bedreigt, en kies dan voor het minst schadelijke middel voor bijen en andere insecten.