Waarom sterven bijen in tuinen uit en wat kun je eraan doen?

Zie je dit jaar minder bijen in je tuin dan een paar jaar geleden? Dat is geen toeval. Bijen verdwijnen uit Nederlandse tuinen vooral door vier factoren: te weinig bloeiende planten door het jaar heen, gebruik van bestrijdingsmiddelen, verlies van geschikte nestplekken en een gebrek aan drinkwater. Van deze vier kun je als tuinbezitter drie direct beïnvloeden: wat je plant, wat je spuit en hoe je je tuin inricht. Het weer en de bredere landbouwpraktijk liggen buiten je bereik, maar in je eigen tuin heb je meer invloed dan je denkt.

• Voedselgebrek: veel tuinen bloeien vooral in mei en juni, met kale periodes in het vroege voorjaar en de nazomer waarin bijen nauwelijks nectar en stuifmeel vinden.
• Bestrijdingsmiddelen: chemische onkruid- en insectenbestrijders raken niet alleen de plaag, maar ook bijen die op behandelde planten landen of nectar opnemen.
• Verlies van nestplaatsen: strak aangeharkte grond, verharding en het opruimen van al het dood hout laten wilde bijen en hommels geen ruimte om te nestelen.
• Watermangel: bijen hebben op warme dagen ondiep, schoon water nodig om te drinken en nectar te verdunnen, iets wat in veel tuinen ontbreekt.

Voedselgebrek: welke planten trekken bijen aan en wanneer bloeien ze

Een tuin met alleen voorjaarsbollen of een border die uitsluitend in juni bloeit, biedt bijen maar een paar weken per jaar voedsel. Voor een bijenvriendelijke tuin kies je voor planten die elkaar opvolgen van vroege lente tot late herfst. Krokus en sneeuwklokje bloeien al in februari en maart en zijn voor de eerste bijen vaak de enige voedselbron. Wilg bloeit in maart en april en is voor wilde bijen en hommels een belangrijke vroege nectarbron. Lavendel en kattenkruid bloeien van juni tot augustus en trekken zowel honingbijen als hommels aan. Sedum en herfstaster houden de bloei door tot in oktober, wanneer veel andere planten al zijn uitgebloeid. Op zware, natte kleigrond hebben krokus, sneeuwklokje, lavendel, kattenkruid en sedum vaak last van rotting van bol of wortel, omdat deze planten een goed doorlatende bodem nodig hebben. Wilg en herfstaster verdragen een vochthoudende kleibodem doorgaans beter. Twijfel je over jouw grondsoort, controleer dan eerst de standplaatseisen voordat je aanplant.

Bestrijdingsmiddelen: hoe voorkom je dat je bijen vergiftigt

Onkruid en bladluis kun je in de meeste tuinen prima aanpakken zonder chemische middelen. Wied onkruid handmatig of met een schoffel, dek de border af met mulch om nieuwe kiem te onderdrukken en zet bij bladluis eerst in op natuurlijke vijanden zoals lieveheersbeestjes en zweefvliegen. Die trek je aan met bloeiende planten in de buurt van de aangetaste plek. Bij een hardnekkige plaag behandel je gericht één plant in plaats van de hele border, en spuit je alleen 's avonds wanneer bijen niet actief zijn.

Nestplaatsen en water: waar bijen nestelen en hoe je ze helpt

Honingbijen leven in korven of wilde volken en zijn afhankelijk van imkers of holle boomstammen, maar de meeste bijen die je in een tuin ziet zijn wilde bijen of hommels. Wilde bijen nestelen vaak solitair: je herkent geschikte plekken aan kale, onbegroeide zandgrond, aan voegen van een oude muur, in holle plantenstengels zoals van vlinderstruik of framboos, of in verweerd dood hout met kleine boorgaten. Hommels zoeken juist een verlaten muizenhol, een dichte polvormige grasrand of de ruimte onder een schuurtje. Laat een strook grond onbewerkt en onbemest liggen, ruim niet alle dode stengels in het najaar op en laat een stapel snoeihout op een rustige plek liggen.

Naast een nestplek hebben bijen op warme dagen ook drinkwater nodig, zowel om zelf te drinken als om nectar te verdunnen. Zet een ondiepe schaal met water neer en leg er een paar steentjes in, zodat bijen erop kunnen landen zonder te verdrinken. Ververs het water elke paar dagen, zeker in warme periodes, zodat het schoon blijft.

1. 1

   Spreid de bloei over het jaar

   Plant minstens drie soorten die in verschillende maanden bloeien, van krokus in februari tot sedum in oktober, zodat er nooit een lange kale periode ontstaat.

2. 2

   Stop met breedwerkende chemische middelen

   Vervang chemische onkruid- en insectenbestrijding door handmatig wieden, mulchen en het aantrekken van natuurlijke vijanden.

3. 3

   Laat een stukje grond en dood hout liggen

   Reserveer een kale, onbemeste strook grond en laat een deel van het snoeihout en de uitgebloeide stengels in het najaar staan tot het late voorjaar.

4. 4

   Zet water neer op warme dagen

   Plaats een ondiepe schaal met water en steentjes op een schaduwrijke plek en ververs het water elke paar dagen.

5. 5

   Herhaal dit jaarlijks en let op de signalen

   Een bijenvriendelijke tuin blijft dat alleen als je de bloei, het water en de nestplekken jaar na jaar aanbiedt. Je merkt dat het werkt aan meer bijenbezoeken per dag, meer verschillende soorten en bijen die langer in de tuin blijven hangen in plaats van meteen door te vliegen.